SHISEIDO - Zen Original

عطر ژاپونیکا
«هیچ‌وقت زمانی نبوده که جهان از آنجا شروع شده باشد، چون جهان مثل یک دایره دور خودش می‌چرخد و روی یک دایره هیچ نقطه‌ای وجود ندارد که بتوان گفت آغاز آنجاست.»
— آلن واتس، کتاب: درباره تابوی شناختن اینکه چه کسی هستید
سال ۱۹۶۴ بود و Brut رقیبی پیدا کرده بود. همان سالی که المپیک در توکیو برگزار شد، یک افترشیو سبز سمی‌رنگ دیگر هم راهی بازار شد؛ البته این یکی با یک پیچش عجیب‌وغریب و کاملا متفاوت. Jade East را شرکتی به نام Swank عرضه کرد و نسخه عطریِ چیزی بود شبیه یک تخته‌سنگ پلاستیکی غول‌پیکر که در فیلم‌های اکشن روی زمین می‌غلتد؛ کاملا غیرواقعی، اما به‌نوعی بامزه و سرگرم‌کننده.
ترکیب «شرق در برابر غرب» در تبلیغاتش، مدلی را نشان می‌داد با یقه‌اسکی به رنگ سیب، دامن کوتاه و چکمه‌های سفید با ظاهری فضایی. در یکی از آگهی‌های چاپی، زن به مردی چسبیده و با لب‌هایش جمله‌ای را ادا می‌کند: «حتی اگر بابات هم نباشه...»؛ عبارتی که از هر طرف نگاهش کنید، مسئله‌دار است.
شرق‌گرایی دوباره برگشته بود؛ اما این بار با چاشنی «راه ذن»؛ یکی از جریان‌های فرهنگی و فلسفی‌ای که در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ داشت به‌شدت مورد توجه قرار می‌گرفت. آلن واتس، کشیش سابق انگلیسیِ کلیسای آنگلیکان که شخصیتی به‌شدت مسحورکننده داشت، اصول بودیسم ذن را برای مخاطبان غربی توضیح می‌داد. او سالانه صدها سخنرانی در دانشگاه‌های سراسر آمریکا برگزار می‌کرد و در کنارش برای برنامه‌های رادیویی، کتاب‌ها و حضورهای تلویزیونی هم وقت می‌گذاشت.
تا دهه ۱۹۶۰، فعالیت‌های مردمی او کم‌کم به مقبولیتی گسترده در جریان اصلی جامعه تبدیل شده بود و بعضی از عبارت‌های موجز و هوشمندانه‌اش به شکل فشرده راهشان را به روزنامه‌ها باز می‌کردند؛ مثل تکه‌های کوچکی از گوشت خشک که خواننده باید خودش رویشان کار کند:
«پس تو کی هستی؟ این سؤال باید بی‌پاسخ بماند، چون تلاش برای تعریف کردن خودت، مثل این است که بخواهی دندان‌های خودت را گاز بگیری.»
محصولات آرایشی، و به‌خصوص عطر، مدت‌ها بود که برای فروش تصویری فریبنده از زیبایی، از زیبایی‌شناسی شرقی استفاده می‌کردند؛ تصویری که ریشه در آیین‌ها و رازهای باستانی داشت. کافی است به عطرهای بسیاری فکر کنیم که در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم با الهام از ژاپن ساخته شدند؛ از Hasu-no-Hana اثر گراس‌میت در سال ۱۸۸۸ گرفته تا Mitsouko اثر گرلن در ۱۹۱۹ و Œillet de Japon از بابانی در سال ۱۹۲۰.
اما تفاوت Zen در سال ۱۹۶۴ این بود که این بار عطر را شرکتی ساخته بود که واقعا از ژاپن می‌آمد؛ شرکتی که خودش سابقه‌ای طولانی در الهام گرفتن از فرهنگ‌های مختلف داشت.
شرکت Shiseido در سال ۱۸۷۲ توسط داروسازی به نام آرینوبو فوکوهارا، که داروساز نیروی دریایی ژاپن بود، تأسیس شد. او می‌خواست داروخانه‌ای راه بیندازد که برخلاف رویه رایج آن زمان در ژاپن، به بیمارستان وابسته نباشد؛ بلکه خودش مقصدی مستقل باشد و مشتریانی را جذب کند که برای خرید و لذت بردن از خرید به آنجا می‌آیند.
فوکوهارا شیفته فرهنگ زیبایی غرب بود و برای اولین فروشگاهش در منطقه شیک گینزا در توکیو، از رسم آمریکاییِ نصب دستگاه‌های نوشابه و فواره‌های نوشیدنی در فضای فروشگاه الهام گرفت. نشان تجاری شرکت هم گل‌های کاملیا را در آب نشان می‌داد؛ آن هم با سبکی اروپایی و متاثر از هنر نو (Art Nouveau).
شی‌سیدو خیلی زود به یکی از بزرگ‌ترین و مشهورترین شرکت‌های ژاپن تبدیل شد. موفقیت پودر سفیدکننده صورتش، لوسیون نرم‌کننده پوست Eudermine - دقت کنید که اسمش برخلاف انتظار، بیشتر شبیه یک واژه یونانی باستان است تا ژاپنی - و همچنین نخستین خمیردندان تولیدشده در ژاپن، به رشد شرکت کمک زیادی کرد.
شرکت در سال ۱۹۲۷ با موفقیت وارد بازار سهام شد. حتی زمانی که شرکت‌های آمریکایی مثل Revlon و Helena Rubinstein در اواسط قرن بیستم تلاش می‌کردند سهمی از بازار ژاپن به دست بیاورند، شی‌سیدو همچنان جایگاه اولش را حفظ کرد.
سرانجام آنها وسوسه شدند که وارد بازارهای خارجی شوند و شعبه‌هایی در خارج از کشور راه بیندازند. خب، اگر قرار است هلنا بیاید ین‌های تو را بردارد، بد نیست تو هم بروی و کمی از دلارهای او را برداری!
شی‌سیدو - درست مثل خود ژاپن - سابقه چندان قدرتمندی در زمینه عطرهای بدن نداشت. عطرهایی که تا آن زمان برای بازار داخلی ساخته بودند، مثل Hanatsubaki در سال ۱۹۱۷، ظریف و لطیف بودند و حول محور ایده گل کاملیا ساخته شده بودند تا با سلیقه ژاپنی‌ها در مورد رایحه‌های ملایم هماهنگ باشند.
بنابراین Zen، عطری سبز، رزگونه و بخوری که به شکل عجیبی بوی سیب‌های Granny Smith می‌دهد، مشخصا برای بازارهای غربی ساخته شد؛ نوعی عصاره و چکیده از فرهنگ زیبایی ژاپن.
تفاوت اصلی آن در چیزی بود که می‌شود اسمش را گذاشت «تقویتِ خاموش»: عطری آرام که قرار بود مفاهیمی مثل آرامش، تعالی و پاکی را به فروش برساند. در حالی که برندهای دیگر با صدای بلند فریاد می‌زدند: «منو بخر! منو بخر!»، شی‌سیدو در گوش مشتری‌هایش زمزمه می‌کرد و یک بار دیگر زیبایی را به چیزی شبیه یک آیین سنجیده و آگاهانه تبدیل می‌کرد.
شیشه Zen سیاه، گرد و با تزئیناتی بود که ظاهرا کاملیاهای طلاییِ دست‌نقاشی‌شده بودند. این عطر را مشاوران زیباییِ سیار شی‌سیدو که کیمونو پوشیده بودند، پشت کانترهای فروش شرکت عرضه می‌کردند.
شیشه عطر خودش یک اثر هنریِ قابل لمس بود؛ چیزی زیبا که فاصله چندانی با بطری‌های عطر شرقی پل پوآره در پنجاه سال قبل نداشت.
راه ذن، به سبک شی‌سیدو، در طول سال‌ها تغییر کرد تا بازتاب‌دهنده تصویری باشد که هر دوره از مفهوم «ذن» در ذهن خود داشت.
در دهه ۱۹۹۰، عطر حال‌وهوایی علمی‌تخیلی پیدا کرد. شرکت آن را با بسته‌بندی جدیدی عرضه کرد که انگار می‌توانست طراحی‌شده توسط اپل باشد. حتی خود عطر هم حاوی عصاره‌ای از رز بود که از گل‌هایی تهیه شده بود که در یک شاتل فضایی پرورش داده شده بودند.
سرانجام در سال ۲۰۰۷، نسخه دیگری از این عطر متولد شد؛ این بار در بطری‌ای مکعبی و طلایی که از مراسم چای ژاپنی الهام گرفته بود.
نسخه سال ۱۹۶۴ امروزه با نام Zen Original فروخته می‌شود.
ذن یک شیوه بودن است؛ و در دنیای عطر، برای ذن‌بودن راه‌های زیادی وجود دارد.

** متن بالا ترجمه‌ای بود از کتاب A Century of Scents، اثر لیزی اوستروم، کتابی که سفری تاریخی و روایی به دنیای عطرسازی قرن بیستمه و داستان ۱۰۰ عطر برجسته این قرن رو روایت می‌کنه...